Een dalende trend die vragen oproept
De nieuwste PISA-resultaten (2022) maken duidelijk dat de prestaties van Vlaamse 15-jarigen in wiskunde stevig onder druk staan. In vergelijking met 2018 is de gemiddelde score met 17 punten gedaald. Dat is een verlies dat neerkomt op bijna een volledig schooljaar minder leerwinst. Op langere termijn is de terugval nog opvallender: sinds 2003, toen Vlaanderen nog de wereldtop aanvoerde, zijn we gezakt van 553 naar 501 punten. Ter vergelijking: het OESO-gemiddelde verloor in dezelfde periode 22 punten.
Deze daling beperkt zich niet tot wiskunde. Ook voor lezen (-19 punten) en wetenschappen (-11 punten) zakken de resultaten. Vooral in lezen bevinden we ons nu rond het OESO-gemiddelde, terwijl Vlaanderen daar twintig jaar geleden nog tot de absolute top behoorde. Wetenschappen zit eveneens in de middenmoot. Wiskunde blijft ons sterkste domein, maar de marge met de wereldtop wordt steeds kleiner.
Nog altijd in de internationale subtop
Ondanks deze terugval staat Vlaanderen internationaal gezien nog steeds in de subtop voor wiskunde. In de PISA-ranking delen we de 8e tot 11e plaats met landen als Nederland, Zwitserland en Canada. Enkel zes Aziatische landen, waaronder Singapore, Japan en Zuid-Korea plus Estland doen het beter. Binnen Europa blijft Vlaanderen dus tweede, net na Estland.
Toch is deze positie minder geruststellend dan ze lijkt. Waar onze toppositie vroeger gebaseerd was op een brede groep sterke leerlingen én een klein aandeel zwakke leerlingen, zien we nu dat beide uiteinden van het spectrum verschuiven: de top krimpt, de zwakke groep groeit.
Een groeiende prestatiekloof
Het aandeel toppresteerders, de leerlingen die op het hoogste niveau van de PISA-toets scoren, is gedaald tot 15%, nog maar de helft van het niveau in 2003. Tegelijk haalt ruim 1 op 5 leerlingen het basisniveau voor wiskunde niet, wat betekent dat zij moeite zullen hebben om wiskundige kennis in het dagelijks leven of in vervolgstudies toe te passen.
Opvallend is dat de algemene daling vooral komt doordat sterke leerlingen minder hoog scoren dan vroeger. Leerlingen uit hogere socio-economische milieus zijn in twintig jaar tijd gedaald in prestaties, terwijl de scores van leerlingen uit kansarme milieus al die tijd laag bleven en nauwelijks vooruitgingen. Het verschil tussen deze twee groepen bedraagt in Vlaanderen ongeveer 129 PISA-punten, oftewel bijna zeven schooljaren leerachterstand, één van de grootste verschillen ter wereld.
Mogelijke oorzaken
De oorzaken van deze daling zijn complex en meervoudig. Enkele veelgenoemde factoren zijn:
- Veranderde didactiek: De nadruk ligt tegenwoordig meer op inzicht en toepassingen, mogelijk ten koste van het herhaald inoefenen van basisvaardigheden zoals hoofdrekenen en algebra.
- Hardnekkige sociale ongelijkheid: Leerlingen uit kansarme milieus krijgen nog altijd onvoldoende steun om het gat met hun meer bevoorrechte leeftijdsgenoten te dichten.
- Corona-effect: De pandemie en de overstap naar afstandsonderwijs hebben leervertraging veroorzaakt, bovenop de al langer aanwezige dalende trend.
- Minder uitdaging voor topleerlingen: Het halveren van het aandeel toppresteerders wijst erop dat sterkere leerlingen mogelijk niet meer genoeg geprikkeld worden.
Gevolgen op langere termijn
Als deze trend aanhoudt, kan dat gevolgen hebben voor het hoger onderwijs, de arbeidsmarkt en de technologische innovatiekracht van Vlaanderen. Wiskundige vaardigheden vormen immers een fundament voor STEM-richtingen, financiële geletterdheid en probleemoplossend denken. Minder sterke basisvaardigheden kunnen op termijn de concurrentiekracht van onze regio aantasten.
Wat kan helpen?
Een oplossing vraagt om gecoördineerde inspanningen:
- Herwaardering van basisvaardigheden: Meer herhaling en oefening om fundamenten te verstevigen.
- Gerichte ondersteuning voor zwakke leerlingen: Intensieve remediëring, kleine groepjes, extra oefentijd.
- Uitdaging voor sterke leerlingen: Plusklassen, olympiades, verdiepingsprojecten om motivatie en prestaties hoog te houden.
- Investeren in leerkrachten: Opleiding, bijscholing en het aanpakken van het lerarentekort, vooral in wiskunde.
Met een gerichte aanpak kan Vlaanderen de dalende trend stoppen en terugkeren naar een sterke, brede top in wiskunde, waarbij zowel excellentie als gelijke kansen centraal staan.
Bronnen: PISA 2022 (Vlaamse overheid/UGent), Klasse.be, SamPol, Voka.be, OESO.
